Πρόσφατα επισκέφθηκα το Βελιγράδι και ένα από τα πράγματα που μου έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση δεν ήταν ούτε τα ιστορικά κτίρια ούτε ο Δούναβης. Ήταν το γεγονός ότι στα μέσα μαζικής μεταφοράς δεν πλήρωνες. Ούτε λεωφορείο ούτε τραμ. Απλά επιβιβαζόσουν και πήγαινες.

Ως τουρίστας, αυτό το βίωσα καθημερινά. Ανεξαρτήτως ηλικίας και εθνικότητας, όλοι μετακινούνταν ελεύθερα. Δεν υπήρχαν μηχανήματα έκδοσης εισιτηρίων, ούτε ελεγκτές, ούτε η γνωστή αμηχανία του «έχω εισιτήριο;». Η μετακίνηση μέσα στην πόλη γινόταν απλά και χωρίς εμπόδια. Για κάποιον που έρχεται από την Ελλάδα, όπου το εισιτήριο παραμένει βασικό κόστος, η εικόνα αυτή ήταν σχεδόν εξωπραγματική.

Η λογική πίσω από μια τέτοια πολιτική δεν είναι μόνο κοινωνική. Είναι και οικονομική. Τα μέσα μαζικής μεταφοράς έχουν πολύ υψηλό σταθερό κόστος και ελάχιστο μεταβλητό. Ένα λεωφορείο κοστίζει σχεδόν το ίδιο είτε μεταφέρει 50 επιβάτες, είτε 40, είτε 20. Ο οδηγός πληρώνεται, το καύσιμο καταναλώνεται σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητα από τον αριθμό των επιβατών, η συντήρηση και οι αποσβέσεις τρέχουν ούτως ή άλλως. Άρα, από τη στιγμή που το σύστημα λειτουργεί, κάθε επιπλέον επιβάτης μειώνει το μέσο κόστος ανά μετακίνηση. Το εισιτήριο, σε πολλές περιπτώσεις, καλύπτει μόνο ένα μέρος του πραγματικού κόστους, το υπόλοιπο επιδοτείται έτσι κι αλλιώς.

Το δεύτερο σημαντικό πλεονέκτημα είναι το κίνητρο που δίνεται στους πολίτες να αφήσουν το Ι.Χ. Όσο πιο εύκολη και δωρεάν γίνεται η χρήση των ΜΜΜ, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα κάποιος να μην πάρει το αυτοκίνητο. Αυτό έχει διπλό όφελος. Πρώτον, οικονομικό: τα καύσιμα που χρησιμοποιούμε (κυρίως πετρέλαιο) είναι σε μεγάλο βαθμό εισαγόμενα. Κάθε λίτρο που δεν καίγεται σημαίνει λιγότερο συνάλλαγμα που φεύγει στο εξωτερικό. Δεύτερον, περιβαλλοντικό: λιγότερα αυτοκίνητα στους δρόμους σημαίνει λιγότεροι ρύποι, λιγότερη κυκλοφοριακή συμφόρηση και καλύτερη ποιότητα αέρα. Σε μια εποχή που μιλάμε συνεχώς για πράσινη μετάβαση, η ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών είναι από τα πιο άμεσα και μετρήσιμα μέτρα.

Στην Ελλάδα, η ιδέα της δωρεάν μετακίνησης έχει κατά καιρούς βρεθεί στο επίκεντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης. Ο Νίκος Ανδρουλάκης έχει προτείνει δωρεάν πρόσβαση όλων των νέων έως 24 ετών στα μέσα μαζικής μεταφοράς της Αττικής και της Θεσσαλονίκης. Αντίστοιχα, ο Αλέξης Τσίπρας έχει μιλήσει για δωρεάν μετακινήσεις στις αστικές συγκοινωνίες Αθήνας και Θεσσαλονίκης. Και οι δύο προτάσεις αντιμετωπίστηκαν με χλευασμό από την κυβέρνηση Μητσοτάκη, η οποία τις χαρακτήρισε ως ανέφικτες ή λαϊκίστικες, κυρίως λόγω του δημοσιονομικού τους κόστους. Η εμπειρία του Βελιγραδίου, ωστόσο, δείχνει ότι δεν πρόκειται για ουτοπία. Πρόκειται για πολιτική επιλογή που εφαρμόζεται σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα και λειτουργεί.

Φυσικά, η δωρεάν συγκοινωνία από μόνη της δεν αποτελεί μαγική λύση. Χρειάζονται συχνά δρομολόγια, σύγχρονα και αξιόπιστα οχήματα, ασφάλεια και επαρκείς υποδομές. Η δωρεάν πρόσβαση χωρίς ποιοτική συγκοινωνία δεν αρκεί. Η Αθήνα δεν είναι Βελιγράδι και τα δημοσιονομικά δεδομένα διαφέρουν. Ωστόσο, το βασικό ερώτημα παραμένει: θέλουμε πραγματικά να μειώσουμε την εξάρτηση από το ιδιωτικό αυτοκίνητο, να περιορίσουμε τις εισαγωγές καυσίμων και να βελτιώσουμε την ποιότητα ζωής στις πόλεις μας; Αν η απάντηση είναι θετική, τότε η συζήτηση για δωρεάν ή σχεδόν δωρεάν δημόσιες συγκοινωνίες δεν μπορεί να απορρίπτεται εκ προοιμίου.

Η επίσκεψή μου στο Βελιγράδι μου θύμισε ότι μερικές φορές η πιο απλή λύση είναι και η πιο αποτελεσματική. Η μετακίνηση ως δημόσιο αγαθό δεν είναι μόνο θέμα κοινωνικής δικαιοσύνης. Είναι και θέμα οικονομικής λογικής και περιβαλλοντικής ευθύνης.